Beynəlxalq Tibbi və Anatomik Terminlər Lüğəti (TA2 Standartı)
Tələbə və tədqiqatçılar üçün rəsmi Terminologia Anatomica (TA2) kodları, fonetik səsli tələffüzü (TTS), klinik təsviri və 3-dilli qarşılığı (Latın, İngilis, Azərbaycan) ilə tərtib edilmiş elmi lüğət.
Anatomiya və Laboratoriya Terminləri Lüğəti
Terminologia Anatomica 2 (TA2) beynəlxalq standartı əsasında Latın, Azərbaycan və İngilis dillərində rəsmi tibbi təriflər və klinik korrelyasiyalar.
Anatomia systemica
İnsan orqanizminin quruluşunu funksional orqan sistemləri üzrə (skelet, əzələ, ürək-damar, sinir və s.) tədqiq edən fundamental morfoloji elm.
Physiologia clinica
Sağlam və patoloji şəraitdə orqanların, hüceyrələrin və biokimyəvi sistemlərin funksional fəaliyyətini öyrənən elm.
Histologia generalis
Dörd əsas toxuma qrupunun (epitel, birləşdirici, əzələ, sinir) mikroskopik və submikroskopik təşkilini öyrənir.
Cor
Döş qəfəsinin orta divararalığında yerləşən, dörd kameralı (iki qulaqcıq, iki mədəcik) boşluqlu əzələvi nasos orqanı.
Myocardium
Ürək divarının ən qalın təbəqəsi; şaxələnən kardiomiositlərdən və kalsium ionları ilə tənzimlənən yığılma aparatından ibarətdir.
Endocardium
Ürək kameralarını və qapaq taylarını daxildən örtən nazik, hamar endotelial və subendotelial qat.
Pericardium
Ürəyi və böyük damarların köklərini əhatə edən xarici fibroz və daxili ikiqatlı seroz qişa.
Aorta
Sol mədəcikdən başlayan, qalxan hissə, qövs və enən aortadan ibarət bədənin ən iri elastiki magistral arteriyası.
Arteria coronaria dextra / sinistra
Aorta soğanağının Valsalva cibindən çıxaraq miokardı oksigen və qida maddələri ilə təchiz edən əsas damarlar.
Valva mitralis (bicuspidalis)
Sol qulaqcıqla sol mədəcik arasında yerləşən, iki taydan (ön və arxa) ibarət atrioventrikulyar qapaq.
Valva tricuspidalis
Sağ qulaqcıqla sağ mədəcik arasında yerləşən, üç taydan (ön, arxa, arakəsmə) ibarət qapaq mexanizmi.
Hepar
Sağ qabırğaaltı və epiqastral nahiyədə yerləşən, öd hasilatı, plazma zülallarının sintezi və detoksikasiyanı həyata keçirən ən böyük parenximatoz vəzi.
Gaster (Ventriculus)
Qida borusu ilə onikibarmaq bağırsaq arasında yerləşən, xlorid turşusu və pepsinlə ximus əmələ gətirən J-şəkilli əzələvi orqan.
Pancreas
Retroperitoneal yerləşən, həzm fermentləri (ekzokrin) və Langerhans adacıqlarında insulin/qlükaqon (endokrin) ifraz edən qarışıq vəzi.
Duodenum
Nazik bağırsağın 25-30 sm uzunluğunda C-şəkilli başlanğıc hissəsi; böyük duodenal məməciyə (Fater) ümumi öd axarı və pankreas axarı açılır.
Jejunum
Nazik bağırsağın orta hissəsi; sıx bağırsaq xovları və mikroxovlar hesabına sorulma sahəsi 200 m²-ə çatır.
Ileum
Nazik bağırsağın son şöbəsi; selikaltı qatında çoxsaylı qrup halında limfa follikulları (Peyer düyünləri) saxlayır.
Appendix vermiformis
Kor bağırsağın aşağı-arxa divarından ayrılan, zəngin limfoid toxumalı immunitet və bağırsaq mikroflorası rezervuarı.
Colon
Yoğun bağırsağın qalxan, köndələn, enən və siqmavari şöbələrindən ibarət, su və elektrolitlərin geriyə sorulduğu şöbəsi.
Encephalon
Kəllə boşluğunda yerləşən, təxminən 86 milyard neyrondan və qliya hüceyrələrindən ibarət mərkəzi sinir sistemi orqanı.
Cerebellum
Kəllənin arxa çalxasında yerləşən, hərəkətlərin dəqiq koordinasiyası, tarazlıq və əzələ tonusunu idarə edən şöbə.
Truncus encephali
Uzunsov beyin, körpü və orta beyindən ibarət; tənəffüs və damar-hərəki həyati mərkəzləri saxlayan sütun.
Medulla spinalis
Onurğa kanalında foramen magnumdan L1-L2 fəqərə səviyyəsinə qədər uzanan silindrik sinir toxuması sütunu.
Pulmones
Döş qəfəsində yerləşən, xarici mühit havası ilə qan kapilyarları arasında $O_2$ və $CO_2$ qazlar mübadiləsini təmin edən cüt orqan.
Trachea
Qırtlaqdan başlayan və 4-5-ci döş fəqərəsi səviyyəsində iki baş bronxa şaxələnən (bifurkasiya) nalvari qığırdaqlı boru.
Alveolus pulmonis
Divarı I və II tip pnevmositlərdən təşkil olunmuş mikroskopik qovuqcuq; II tip pnevmositlər surfaktant sintez edir.
Diaphragma
Döş və qarın boşluqlarını ayıran, n. phrenicus ilə innervasiya olunan ən başlıca tənəffüs əzələsi.
Renes
Qarın arxasında yerləşən, sutkada 180 litr qan plazmasını süzərək su-duz balansını və sidik hasilatını təmin edən lobyavari orqan.
Nephronum
Hər böyrəkdə təxminən 1 milyon ədəd olan, qlomerul yumaqcığından və borucuqlar sistemindən ibarət struktur-funksional vahid.
Glomerulus
Gətirici arteriolanın Şumlyanski-Boumen kapsulu daxilində əmələ gətirdiyi yüksək hidrostatik təzyiqli kapilyar şəbəkə.
Vesica urinaria
Kiçik çanaqda yerləşən, keçid epiteli və detruzor əzələsi ilə 500-700 ml həcmə qədər genişlənə bilən sidik rezervuarı.
Cranium
Beyin kəlləsi (8 sümük) və üz kəlləsindən (14 sümük) ibarət, baş beyni və analizatorları qoruyan möhkəm sümük kompleksi.
Columna vertebralis
32-34 fəqərədən (7 boyun, 12 döş, 5 bel, 5 oma, 3-5 büzdüm) ibarət, fizioloji əyriliklərə (lordoz, kifoz) malik ox skeleti.
Femur
İnsan skeletinin ən uzun, ən möhkəm və ən böyük borulu sümüyü; çanaq və diz oynaqlarını təşkil edir.
Musculus biceps brachii
Qolun ön nahiyəsində yerləşən, dirsək oynağında bükmə və biləyin supinasiyasını (bayıra çevrilmə) icra edən əzələ.
Erythrocytus
Nüvəsiz, iki tərəfi basıq bikonkav disk formalı qan hüceyrəsi; tərkibindəki hemoqlobinlə toxumalara oksigen daşıyır.
Leucocytus
Nüvəli qan hüceyrələri qrupu (neytrofillər, limfositlər, monositlər, eozinofillər, bazofillər); orqanizmin immun müdafiəsini təmin edir.
Thrombocytus
Sümük iliyində meqakariositlərin sitoplazmasından qopan nüvəsiz fraqmentlər; ilkin hemostaz və laxtalanmada iştirak edir.
Agglutinatio
Antigenlərin (eritrosit səthindəki aqqlütinogenlərin) spesifik antitellərlə (aqqlütininlərlə) birləşərək görünən dənələr şəklində çökməsi.
Hemolysis
Eritrosit membranının tamlığının pozulması nəticəsində hüceyrə daxilindəki hemoqlobinin qan plazmasına və ya məhlula çıxması.
Centrifugatio
Qarışıqların yüksək mərkəzəqaçma qüvvəsinin təsiri ilə sıxlıq qradiyentinə uyğun olaraq fraksiyalara ayrılması üsulu.
Spectrophotometria
Məhlulun müəyyən dalğa uzunluğunda işığı udma (absorbsiya) dərəcəsinə əsasən Lambert-Ber qanunu ilə qatılığın hesablanması.
Electrophoresis
Yüklü biopolimerlərin (DNT, RNT, zülallar) elektrik sahəsinin təsiri ilə aqaroza və ya poliakrilamid gelində ölçülərinə görə ayrılması.
Amplificatio PCR
Taq-polimeraza fermenti vasitəsilə spesifik hədəf DNT ardıcıllığının in vitro şəraitdə milyonlarla nüsxəsinin sintez edilməsi.
Titratio chemica
Qatılığı dəqiq məlum olan standart işçi məhlulun (titrantın) tədqiq olunan məhlula stöxiometrik ekvivalentlik nöqtəsinə qədər əlavə edilməsi.
Beynəlxalq Nomenklatura Terminoloji Cədvəli
Standart TA2 kodları və klinik tətbiq sahələri.
| Termin (Latın) | Azərbaycan | İngilis | TA2 Kodu | Tərif və Klinik İzah |
|---|---|---|---|---|
| Anatomia systemica | Sistemli Anatomiya | Systemic Anatomy | TA2: 0001 | İnsan orqanizminin quruluşunu funksional orqan sistemləri üzrə (skelet, əzələ, ürək-damar, sinir və s.) tədqiq edən fundamental morfoloji elm. |
| Physiologia clinica | Klinik Fiziologiya | Clinical Physiology | TA2: 0005 | Sağlam və patoloji şəraitdə orqanların, hüceyrələrin və biokimyəvi sistemlərin funksional fəaliyyətini öyrənən elm. |
| Histologia generalis | Ümumi Histologiya | General Histology | TA2: 0010 | Dörd əsas toxuma qrupunun (epitel, birləşdirici, əzələ, sinir) mikroskopik və submikroskopik təşkilini öyrənir. |
| Cor | Ürək | Heart | TA2: 3842 | Döş qəfəsinin orta divararalığında yerləşən, dörd kameralı (iki qulaqcıq, iki mədəcik) boşluqlu əzələvi nasos orqanı. |
| Myocardium | Miokard | Myocardium | TA2: 3870 | Ürək divarının ən qalın təbəqəsi; şaxələnən kardiomiositlərdən və kalsium ionları ilə tənzimlənən yığılma aparatından ibarətdir. |
| Endocardium | Endokard | Endocardium | TA2: 3885 | Ürək kameralarını və qapaq taylarını daxildən örtən nazik, hamar endotelial və subendotelial qat. |
| Pericardium | Perikard (Ürəkönü kisə) | Pericardium | TA2: 3900 | Ürəyi və böyük damarların köklərini əhatə edən xarici fibroz və daxili ikiqatlı seroz qişa. |
| Aorta | Aorta | Aorta | TA2: 4050 | Sol mədəcikdən başlayan, qalxan hissə, qövs və enən aortadan ibarət bədənin ən iri elastiki magistral arteriyası. |
| Arteria coronaria dextra / sinistra | Sağ və Sol Tac Arteriyaları | Right / Left Coronary Artery | TA2: 4120 | Aorta soğanağının Valsalva cibindən çıxaraq miokardı oksigen və qida maddələri ilə təchiz edən əsas damarlar. |
| Valva mitralis (bicuspidalis) | Mitral Qapaq | Mitral Valve | TA2: 3965 | Sol qulaqcıqla sol mədəcik arasında yerləşən, iki taydan (ön və arxa) ibarət atrioventrikulyar qapaq. |
| Valva tricuspidalis | Üçtaylı Qapaq | Tricuspid Valve | TA2: 3940 | Sağ qulaqcıqla sağ mədəcik arasında yerləşən, üç taydan (ön, arxa, arakəsmə) ibarət qapaq mexanizmi. |
| Hepar | Qaraciyər | Liver | TA2: 2780 | Sağ qabırğaaltı və epiqastral nahiyədə yerləşən, öd hasilatı, plazma zülallarının sintezi və detoksikasiyanı həyata keçirən ən böyük parenximatoz vəzi. |
| Gaster (Ventriculus) | Mədə | Stomach | TA2: 2620 | Qida borusu ilə onikibarmaq bağırsaq arasında yerləşən, xlorid turşusu və pepsinlə ximus əmələ gətirən J-şəkilli əzələvi orqan. |
| Pancreas | Mədəaltı Vəzi | Pancreas | TA2: 2840 | Retroperitoneal yerləşən, həzm fermentləri (ekzokrin) və Langerhans adacıqlarında insulin/qlükaqon (endokrin) ifraz edən qarışıq vəzi. |
| Duodenum | Onikibarmaq Bağırsaq | Duodenum | TA2: 2680 | Nazik bağırsağın 25-30 sm uzunluğunda C-şəkilli başlanğıc hissəsi; böyük duodenal məməciyə (Fater) ümumi öd axarı və pankreas axarı açılır. |
| Jejunum | Acı Bağırsaq | Jejunum | TA2: 2715 | Nazik bağırsağın orta hissəsi; sıx bağırsaq xovları və mikroxovlar hesabına sorulma sahəsi 200 m²-ə çatır. |
| Ileum | Qalça Bağırsaq | Ileum | TA2: 2730 | Nazik bağırsağın son şöbəsi; selikaltı qatında çoxsaylı qrup halında limfa follikulları (Peyer düyünləri) saxlayır. |
| Appendix vermiformis | Soxulcanabənzər Çıxıntı (Appendiks) | Appendix | TA2: 2760 | Kor bağırsağın aşağı-arxa divarından ayrılan, zəngin limfoid toxumalı immunitet və bağırsaq mikroflorası rezervuarı. |
| Colon | Çənbər Bağırsaq | Colon | TA2: 2770 | Yoğun bağırsağın qalxan, köndələn, enən və siqmavari şöbələrindən ibarət, su və elektrolitlərin geriyə sorulduğu şöbəsi. |
| Encephalon | Baş Beyin | Brain | TA2: 5200 | Kəllə boşluğunda yerləşən, təxminən 86 milyard neyrondan və qliya hüceyrələrindən ibarət mərkəzi sinir sistemi orqanı. |
| Cerebellum | Beyincik | Cerebellum | TA2: 5600 | Kəllənin arxa çalxasında yerləşən, hərəkətlərin dəqiq koordinasiyası, tarazlıq və əzələ tonusunu idarə edən şöbə. |
| Truncus encephali | Beyin Kötüyü | Brainstem | TA2: 5400 | Uzunsov beyin, körpü və orta beyindən ibarət; tənəffüs və damar-hərəki həyati mərkəzləri saxlayan sütun. |
| Medulla spinalis | Onurğa Beyni | Spinal Cord | TA2: 5100 | Onurğa kanalında foramen magnumdan L1-L2 fəqərə səviyyəsinə qədər uzanan silindrik sinir toxuması sütunu. |
| Pulmones | Ağciyərlər | Lungs | TA2: 3200 | Döş qəfəsində yerləşən, xarici mühit havası ilə qan kapilyarları arasında $O_2$ və $CO_2$ qazlar mübadiləsini təmin edən cüt orqan. |
| Trachea | Nəfəs Borusu (Traxeya) | Trachea | TA2: 3150 | Qırtlaqdan başlayan və 4-5-ci döş fəqərəsi səviyyəsində iki baş bronxa şaxələnən (bifurkasiya) nalvari qığırdaqlı boru. |
| Alveolus pulmonis | Ağciyər Alveolu | Pulmonary Alveolus | TA2: 3280 | Divarı I və II tip pnevmositlərdən təşkil olunmuş mikroskopik qovuqcuq; II tip pnevmositlər surfaktant sintez edir. |
| Diaphragma | Diafraqma | Diaphragm | TA2: 2150 | Döş və qarın boşluqlarını ayıran, n. phrenicus ilə innervasiya olunan ən başlıca tənəffüs əzələsi. |
| Renes | Böyrəklər | Kidneys | TA2: 3400 | Qarın arxasında yerləşən, sutkada 180 litr qan plazmasını süzərək su-duz balansını və sidik hasilatını təmin edən lobyavari orqan. |
| Nephronum | Nefron | Nephron | TA2: 3440 | Hər böyrəkdə təxminən 1 milyon ədəd olan, qlomerul yumaqcığından və borucuqlar sistemindən ibarət struktur-funksional vahid. |
| Glomerulus | Qlomerul Yumaqcığı | Renal Glomerulus | TA2: 3450 | Gətirici arteriolanın Şumlyanski-Boumen kapsulu daxilində əmələ gətirdiyi yüksək hidrostatik təzyiqli kapilyar şəbəkə. |
| Vesica urinaria | Sidik Kisəsi | Urinary Bladder | TA2: 3550 | Kiçik çanaqda yerləşən, keçid epiteli və detruzor əzələsi ilə 500-700 ml həcmə qədər genişlənə bilən sidik rezervuarı. |
| Cranium | Kəllə | Skull | TA2: 0500 | Beyin kəlləsi (8 sümük) və üz kəlləsindən (14 sümük) ibarət, baş beyni və analizatorları qoruyan möhkəm sümük kompleksi. |
| Columna vertebralis | Onurğa Sütunu | Vertebral Column | TA2: 1000 | 32-34 fəqərədən (7 boyun, 12 döş, 5 bel, 5 oma, 3-5 büzdüm) ibarət, fizioloji əyriliklərə (lordoz, kifoz) malik ox skeleti. |
| Femur | Bud Sümüyü | Femur | TA2: 1400 | İnsan skeletinin ən uzun, ən möhkəm və ən böyük borulu sümüyü; çanaq və diz oynaqlarını təşkil edir. |
| Musculus biceps brachii | Bazu İkibaşlı Əzələsi (Biseps) | Biceps Brachii Muscle | TA2: 2340 | Qolun ön nahiyəsində yerləşən, dirsək oynağında bükmə və biləyin supinasiyasını (bayıra çevrilmə) icra edən əzələ. |
| Erythrocytus | Eritrosit (Qırmızı Qan Hüceyrəsi) | Red Blood Cell | TA2: 9100 | Nüvəsiz, iki tərəfi basıq bikonkav disk formalı qan hüceyrəsi; tərkibindəki hemoqlobinlə toxumalara oksigen daşıyır. |
| Leucocytus | Leykosit (Ağ Qan Hüceyrəsi) | White Blood Cell | TA2: 9110 | Nüvəli qan hüceyrələri qrupu (neytrofillər, limfositlər, monositlər, eozinofillər, bazofillər); orqanizmin immun müdafiəsini təmin edir. |
| Thrombocytus | Trombosit (Qan Lövhəciyi) | Platelet | TA2: 9120 | Sümük iliyində meqakariositlərin sitoplazmasından qopan nüvəsiz fraqmentlər; ilkin hemostaz və laxtalanmada iştirak edir. |
| Agglutinatio | Aqqlütinasiya | Agglutination | TA2: 9200 | Antigenlərin (eritrosit səthindəki aqqlütinogenlərin) spesifik antitellərlə (aqqlütininlərlə) birləşərək görünən dənələr şəklində çökməsi. |
| Hemolysis | Hemoliz | Hemolysis | TA2: 9210 | Eritrosit membranının tamlığının pozulması nəticəsində hüceyrə daxilindəki hemoqlobinin qan plazmasına və ya məhlula çıxması. |
| Centrifugatio | Sentrifuqasiya | Centrifugation | TA2: 9220 | Qarışıqların yüksək mərkəzəqaçma qüvvəsinin təsiri ilə sıxlıq qradiyentinə uyğun olaraq fraksiyalara ayrılması üsulu. |
| Spectrophotometria | Spektrofotometriya | Spectrophotometry | TA2: 9230 | Məhlulun müəyyən dalğa uzunluğunda işığı udma (absorbsiya) dərəcəsinə əsasən Lambert-Ber qanunu ilə qatılığın hesablanması. |
| Electrophoresis | Elektroforez | Electrophoresis | TA2: 9240 | Yüklü biopolimerlərin (DNT, RNT, zülallar) elektrik sahəsinin təsiri ilə aqaroza və ya poliakrilamid gelində ölçülərinə görə ayrılması. |
| Amplificatio PCR | PCR Amplifikasiyası | PCR Amplification | TA2: 9250 | Taq-polimeraza fermenti vasitəsilə spesifik hədəf DNT ardıcıllığının in vitro şəraitdə milyonlarla nüsxəsinin sintez edilməsi. |
| Titratio chemica | Kimyəvi Titrləmə | Chemical Titration | TA2: 9260 | Qatılığı dəqiq məlum olan standart işçi məhlulun (titrantın) tədqiq olunan məhlula stöxiometrik ekvivalentlik nöqtəsinə qədər əlavə edilməsi. |